De prehistorie
De prehistorie
De roots van het Vlaams jeugdleven in Neder-Over-Heembeek gaan terug tot het eerste decennium van de vorige eeuw, met de stichting - in 1909 - van de 'Katholieke Jonge Wacht', een turnersgroep, het jaar daarop gevolgd door de oprichting van de 'Katholieke Jonge Strijders', bedoeld als reactie tegen het opkomend socialisme. Proost van deze groep was EH. Raeymakers, stichter en later algemeen proost van de Boerenbond.
De rechtstreekse voorloper van onze Chiro was evenwel het 'patronaat', hier in 1911 opgestart door EH. Sel. In 1914 werd EH. Michiels proost, volgens de overlevering een 'gewichtig' man, die indruk maakte op de jongens door kennelijk zonder moeite met één hand een zak van 100 kg op te tillen. Het werd trouwens hoog tijd dat er voor de jongens van 't dorp een vorm van georganiseerd jeugdleven kwam.
De meisjes hadden zondagsschool en congregatie bij de Zusters. De jongens kenden als enig tijdverdrijf het uitlokken van relletjes met de rivalen van over de beek, die Neder- van Over-Heembeek scheidde, en die enkel in dichte gelederen zonder gevaar kon overschreden worden.
Het patronaat werd genoemd naar Sint-Aloysius, van oudsher de beschermheilige van de christelijke jeugd en nog steeds de patroon van de huidige Chiro-afdeling. Van een echte jeugdbeweging was toen nog geen sprake. Er was nog geen regelmatige werking en de spelletjes waren eerder passief : voornamelijk allerhande tafelspelen zoals kaarten, dammen, pitjesbak en biljart, soms al eens voetbal. Voor de groteren waren er studiekringen en toneelopvoeringen.
Nochtans waren de eerste kenmerken van een chirogroep al in de kiem aanwezig: parochiaal georganiseerd, spelend bezig zijn, inspiratie vanuit het geloof, alle jongeren welkom... Toch was er nog niet echt sprake van een nationale vereniging, en werkten de meeste patronaten onafhankelijk van elkaar. De 'leiding' van die tijd bestond uit patronaatsheren, die vaak enkel toezicht hielden en niet meespeelden.
Na Michiels kwam EH. Andries sj., die in de schoot van het patronaat een scoutsgroep oprichtte, een initiatief dat echter na zijn vertrek als missionaris strandde. De periode van 1925 tot pakweg 1936 is van uitzonderlijk belang voor het ontstaan van de Chirobeweging, een proces waarbij Neder-Over-Heembeek een eersterangsrol speelde.
De drie Jannen, EH. Jan Willems, later pater Jan Adriaenssens en vooral 'meester' Jan Knops, zijn grote figuren die ijverden voor het vernieuwen van de starre patronaatswerking en de omvorming tot Chiro. Knops is niet alleen in Heembeek maar voor gans het Vlaamse land een baanbreker geweest in de uitbouw van de Chiro tot jeugdbeweging.
Hij zocht aansluiting met andere groepen, ook buiten Brussel tot Antwerpen toe en stichtte met hen het Verbond der Vlaamse Patronaten. Er kwam meer en meer samenwerking op nationaal niveau. 1932 en de daaropvolgende jaren kunnen historisch worden genoemd : de naam 'Chirojeugd' ontstond als uiting van de Christus-Koninggedachte, de afdelingswerking werd ingevoerd, men begon aan leidersvorming te doen, de eerste pogingen tot geleid groepsspel werden gedaan, men trok naar buiten voor actief spel, er werd een uniform ingevoerd, kortom, alles werd meer en meer 'typisch Chiro'.
Eveneens in '32 nam de Chiro zijn intrek in lokalen onder de pas gebouwde zaal 'Familia'. Op nationaal niveau wordt de priester Jos Cleymans algemeen beschouwd als de 'stichter' van Chiro zoals we die nu kennen. Hij integreerde de vernieuwende ideeën van plaatselijke pioniersgroepen zoals hier in Neder-Over-Heembeek.
Hoewel de Chirojeugd in Antwerpen gestructureerd en verder uitgebouwd werd, is zij zonder twijfel voor 90 % bij ons geboren. De Heembeekse jeugd was voor vele zaken proefkonijn maar genoot ook als eerste van de nieuwe, frisse ideeën en de nieuwe stijl.
De jaren dertig en veertig : de Chiro krijgt vorm
Leider Jan Knops is in deze periode de organisator van tiendaagse fietstochten, voorlopers van het huidige bivak, van voetbal- en rugbywedstrijden op de speelplaats van Familia en van de eerste groepsfeesten (eerste maal in '36).
De oudere jongens gaan doorgaans naar de KAJ, waar geregeld, in samenwerking met Chiro, ontspanningsavonden plaatsvinden. Voor de oudere leden ontstaan ook afzonderlijke clubs (muziek, zang en toneel). De grootste bekommernis in die jaren is de inrichting van de lokalen, alsook de leidersvorming, wat met grote ernst wordt opgevat.
Aspirant-leiders dienen eerst te slagen in een proef. Er wordt ook veel belang gehecht aan de stijl en aan het Christus-Koningideaal. De chiroleden worden beschouwd als 'ridders' ten dienste van Christus-Koning. Proost Eelen heeft in de Chiro een bloeiende Eucharistische Kruistochtgroep opgericht die streefde naar verdieping van dat ideaal.
De nieuwe stijl vindt zijn uitdrukking in de uniformen, het marcheren, de vlaggen, de wachtwoorden, de formaties, de liederen, de eigen terminologie en de hele symboliek. De jongeren krijgen de kans om in beperkte mate hun eigen verantwoordelijkheid op te nemen. Zo wordt elke afdeling verdeeld in vendels (groepjes van een achttal jongeren).
De 'Meivaarten' zijn het hoogtepunt van het jaar en de motor van de geestdrift voor de werking van het volgende jaar. Op die grote, gezamenlijke bijeenkomsten was de Heembeekse Chiro-voetbalploeg naar verluidt zeer gevreesd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog draait alles op een laag pitje. De Duitsers trachten de activiteiten van de Chiro terug te schroeven, o.m. door het verbieden van het dragen van het uniform (een verbod dat in de praktijk niet werd opgevolgd).
Toch slaagt de beweging er tijdens die moeilijke periode in, nog breder te blijven uitgroeien. Legendarisch is het bivak van 1942 naar Linde (bij Peer) met 65 deelnemers. In ruil voor voedsel organiseren de jongens voor de Limburgse boeren 'bonte avonden' met onvervalst Heembeeks cabaret. Tijdens de bombardementen staan de kerels op de bres om getroffenen te helpen.
In september '44 belet de bevrijdingsroes op geen enkel ogenblik een regelmatige werking. Ook buiten de grenzen blijft Heembeek een grote rol spelen. Hoofdleiding van gewest en verbond is hoofdzakelijk in handen van leiders uit Heembeek. De Heembekenaars Emiel Veevaete en Chris Peeters spelen op gewestelijk niveau een belangrijke rol bij de leidersvorming.
Peeters, een man met onovertroffen leiderstalenten, zou nog jarenlang belangrijke functies uitoefenen bij Chiro-nationaal en het landelijk beleid mee helpen vorm geven. Op nationaal niveau groeit het aantal groepen na de bevrijding van 200 tot 500.
Meisjes !
Tot het begin van de jaren zestig volgen de Eerwaarde Heren Renders, Meynen, Lafen, Van Geel en Cleymans elkaar op als proost. In de vijftiger jaren zijn er in het gewest Brussel reeds een zestigtal groepen.
Jan Moyson wordt hoofdleider bij de Heembeekse jongensafdeling, die op dat moment ongeveer 75 leden telt. In 1952 wordt in Heembeek eindelijk een meisjeschiro opgericht onder impuls van onderpastoor Meynen.
Ze krijgen de naam 'Chiro Sint-Odrada'. Begin jaren '70 veranderen ze hun naam in 'Chiro Pitdorp', dit naar aanleiding van de inwijding van nieuwe lokalen achter de Sint-Niklaaskerk, die enkele jaren later zouden afbranden.
De Chiro draait hier zo goed en heeft zoveel kandidaat-leiders dat de afdeling de spil wordt voor het ontstaan van diverse chirogroepen in de omgeving. De Chiro's van Koningslo, Strombeek én Mutsaard (in '48 een meisjeschiro en in '60 een jongenschiro) zijn mee opgericht door leiding uit Neder-Over-Heembeek.
In de jaren zestig en zeventig overschrijdt de jongenschiro moeiteloos de kaap van 100 leden. Het aantal bij de meisjes draait rond de 50 leden. Bij het dertigjarig bestaan, in '62, worden de huidige lokalen in gebruik genomen. Halverwege de jaren zestig steken in de maatschappij allerlei veranderingen de kop op. Ook in de Chiro.
De oude stijl wordt in vraag gesteld. De democratisering en de inspraakbeweging winnen veld. Namen, symbolen en vormen veranderen. De afdelingsnamen worden gewijzigd : de Jongknapen worden Speelklubbers, de Burchtknapen worden Rakkers en de Knapen Toppers.
De Kerels blijven wat ze zijn en de Aspiranten worden verkort tot Aspi's. Op 7 mei 1970 neemt de Chirobeweging met Impuls '70, een leidingsdag met 8.000 aanwezigen, het gedachtegoed van '68 en de maatschappijkritiek in eigen rangen op. Chiro ziet zichzelf als een spelbeweging én als een kritische maatschappijbeweging. In 1974 komt er een nieuw uniform.
O.l.v. Norbert Van Dam lanceert de Heembeekse Chiro in '79 het project 'Spelemei-spelewei' om de aandacht te vestigen op het feit dat er bij ons steeds minder plaats was voor de kinderen om te ravotten. In Heembeek bloeit de Chiro in die zeventiger jaren nog welig.
Het chiroarchief bevat tal van programma's van groepsfeesten uit deze periode en de traditionele tentenbivakken kennen een enorm succes. In de jaren zeventig wordt ook P.R.O.L. opgericht, de vereniging van progressieve oud-leiders en -leidsters, die de leiding met raad en daad bijstaan en hun eigen activiteiten ontwikkelen.
De jaren tachtig : een dieptepunt
Er volgen moeilijke jaren voor de Chiro. Als gevolg van de economische crisis wordt de samenleving ondergedompeld in een levensgevoel met een sterk geaccentueerd individualisme. In die periode verliest de Chiro op nationaal niveau 20.000 leden en een honderdtal groepen.
Ook bij ons laat de crisis zich gevoelen. De toestand is zelfs zo erg dat de meisjeschiro het in '85 voor bekeken houdt. Ook de jongens kennen hun ups en downs : tot tweemaal toe dreigen ook zij ermee te stoppen wegens een tekort aan leiding. Op dat moment beseft groepsleider Eddy De Backer dat er iets moet ondernomen worden.
Samen met enkele vrienden slaagt hij erin de slabakkende jongenschiro nieuw leven in te blazen. Einde jaren tachtig is er een geleidelijke heropleving. Intussen zat men echter zonder meisjeschiro, zodat de leiding besluit met een gemengde werking te starten.
Een moedige beslissing waar bepaalde behoudsgezinde krachten in Heembeek het erg moeilijk mee hadden. Vanaf '92 staan alle afdelingen open voor meisjes en jongens. In deze periode wordt het uniform andermaal aangepast en geherwaardeerd als een symbool van verbondenheid.
De huidige generatie : een jonge en dynamische ploeg
Vandaag staat Chiro SAG-NOH weer stevig in zijn schoenen met meer dan 50 leden. Na een lange en zeer verdienstelijke periode als volwassen begeleider heeft Eddy De Backer de fakkel doorgegeven aan Bart Blondeel.
Momenteel is de Heembeekse Chiro binnen het gewest Metro (Brussel) één van de Chiro's met een nog stijgend ledenaantal en de minste problemen op het vlak van infrastructuur, leiding en opvolging. Vele mensen zorgden ervoor dat de Heembeekse Chiro uitgroeide tot wat hij nu is: een jonge, dynamische Chiro met zowel enthousiaste leden als gemotiveerde leiders en leidsters.
De vorige generaties verdienen hulde en de huidige ploeg een pluim omdat ze elke zondag weer de uitdaging aangaan om op hun beurt aan de jongens en meisjes door te geven wat ze zelf aan waardevols hebben mogen ervaren binnen Chiro. En hoewel ze nu 75 zijn denken ze nog lang niet aan pensionering.
Tekst : F.
Coomans
Interview : F. Coomans & J.P. Van Steenberghe